Đất nước ta lắm người tài

Đất nước ta địa linh nhân kiệt, đại khái là lắm người tài. Và tài năng ấy ngày thường thì im lìm, ẩn đật nhưng chợt bùng lên khi có một sự việc kinh khủng xảy ra. Khi đó chúng ta sẽ chết ngợp bởi tình trạng trăm hoa đua nở của các loại nhân tài trí thức ở đủ mọi trình độ chuyên môn xông vào phân tích, mổ xe, phán xét, quy kết, chửi bới,... cho ra vấn đề mới thôi.

Ví như có một vụ án giết người nghiêm trọng nào đó xảy ra, ta chợt nhận ra rằng người bạn bên cạnh ta cả năm không nói một câu nào hợp logic bỗng trở thành thánh phán từng đường đi nước bước của thủ phạm. Hay một ông bạn nào đó cả đời không bao giờ dám nêu chính kiến của mình, nịnh bợ sếp trên, chơi đểu đồng nghiệp bỗng trở thành một nhà đạo đức, một nhà văn hóa... khi bàn về tình trạng xuống cấp của xã hội, phân hóa giàu nghèo, giáo dục băng hoại... của con người VN nói chung.

Rồi hằng hà sa số các loại chuyên gia tâm lý học tội phạm, nghiệp vụ điều tra chỉ dẫn cho công an phải làm gì, phải điều tra ra sao đến cả những kẻ đục nước béo cò, theo đóm ăn tàn, lợi dụng sự đau đớn thương tâm của người khác để trục lợi cá nhân (một comment trên báo viết: "Thật là linh thiêng. Đúng như những người ấy đã báo mộng cho mình"). Chưa kể hẳn sẽ có kẻ tâm thần nào đó gọi điện tới đường dây nóng của công an nói rằng chính hắn là thủ phạm để được nổi tiếng, hệt như cách mà bọn tâm thần hoặc đám khủng bố hay làm.

Thôi kết quả thế nào cứ đợi công an và tòa án giải quyết. Nhưng kinh nghiệm của một thám tử trong phim Mỹ mà mình xem là mỗi khi có vụ án mạng xảy ra thì tốt nhất là cứ nhốt hết cái đám nhiều chuyện ấy lại cho chúng nó tự lý giải và suy đoán. Kết quả cuối cùng là chúng sẽ giết lẫn nhau. (Nhắc lại đây là lời của thám tử trong phim Mỹ nhé).

Đến khi công an tuyên bố bắt được thủ phạm thì có cả một làn sóng thất vọng. Sao mà nhanh thế, dễ dàng thế, nghi phạm gì mà trẻ thế, đẹp trai thế, hiền lành thế... cứ như là họ biết thủ phạm là ai, hình dáng, bề ngoài như thế nào, có những đặc tính cá nhân gì vậy.

Sẽ phù hợp và yên lòng công chúng hơn nếu hai kẻ bị bắt từng có tiền án tiền sự, hay chí ít là nhìn mặt mày bặm trợn, xăm trổ đầy mình. Những suy luận kiểu như vậy rất hay xảy ra và người ta gọi là lỗi suy đoán dựa vào kinh nghiệm cá nhân (theo Daniel Kahneman, nhà tâm lý học đạt giải Nobel kinh tế năm 2002 thì trực giác của con người bị dẫn dắt bởi tập hợp những khuôn mẫu về một nghề nghiệp nhất định nào đó).

Có một điều mà đám đông đúng: xã hội đang ngày càng trở nên bất ổn hơn. Một thống kê mà mình vừa được nghe (chưa kiểm chứng) là tại VN vừa qua thì có đến 75% số vụ phạm tội là do các đối tượng phạm tội lần đầu thực hiện. Điều đó cũng có nghĩa rằng bất kỳ ai cũng có thể trở thành tội phạm chứ không chỉ là những hình mẫu xấu xa như trong truyện cổ tích ngày xưa nữa.

Sống trong xã hội bất ổn, con người trở nên mong manh nhưng cũng manh động hơn. Thay vì suy nghĩ và hành động theo kiểu “suy đoán vô tội”, người ta sẽ chuyển sang hướng “suy đoán có tội” để tự bảo vệ mình. Bạn không thể ra công viên và nhìn thấy một anh chàng đẹp trai đeo kính nào đó và nghĩ rằng anh ấy là người tốt. Thực ra suy đoán vô tội trong tình huống này có nghĩa là vì ta chưa nhìn thấy ai đó phạm tội thì hãy nghĩ họ là người tốt (vô tội). Còn bây giờ, để tồn tại, hãy suy nghĩ theo hướng ngược lại: vì thấy ai đó không phạm tội không có nghĩa là họ chưa phạm tội. Vì vậy, hãy đề phòng!

Cách suy nghĩ này làm cho con người trở nên mệt mỏi vì luôn ở trong tình trạng phải đề phòng và thủ thế. Nhưng cũng không phải là hành động phi lý trí. Xã hội đang đẩy chúng ta hành động theo những thứ mà tổ tiên ta đã làm (và rất thành công để chúng ta có mặt trên đời ngày hôm nay). Khi một người cổ xưa nhìn thấy con hổ, họ sẽ không suy đoán rằng do chưa thấy con hổ này giết người nên nó sẽ không ăn thịt họ. Thay vào đó họ chạy.

Ở thời xưa thì con người trên cả hành tinh này đều đối mặt với những nguy hiểm tương tự và hành động như nhau. Cớ sao ngày nay chỉ có chúng ta phải hành động như các cụ nhà mình? Xã hội nào mà con người ta dễ dàng phạm tội đến như thế?

----------------
Thông tin trong bài viết thể hiện quan điểm cá nhân của người viết và không nhất thiết là quan điểm của cơ quan nơi tôi làm việc. Mọi sự suy đoán là mắc phải sai lầm suy đoán dựa vào kinh nghiệm cá nhân.