Báo chí khoa học-Bài 1 (tiếp theo)

Bài 1: Lập kế hoạch và lên cấu trúc bài viết (tiếp theo)

Hôm trước chúng ta mới xong phần giới thiệu và những lợi ích mà bài số 1 này đem lại. Hôm nay tôi sẽ đăng tiếp một số nội dung trong bài số 1.

1.2.Bạn là ai?

Báo chí là một nghề quan trọng. Nó đóng một vai trò chủ chốt trong xã hội. Công việc của bạn cũng quan trọng như công việc của một nông dân (hehe), một chính trị gia, một bác sĩ hoặc một nhà khoa học.

Nhưng công việc báo chí cũng tương đối khác và nó có những ưu tiên đặc thù.

Hãy nhớ rằng bạn là một nhà báo, không phải là một nhà khoa học. Cũng nhớ rằng bạn không phải là nhà giáo, mặc dù bạn phải giải thích rất nhiều điều để độc/khán/thính giả hiểu. Bạn cũng không phải là một nhà văn, mặc dù bạn cần phải viết sao cho mọi người hứng thú đọc tin bài của bạn. Công việc của nhà báo khoa học là:
          (a) thông tin khoa học cho công chúng một cách hiệu quả và thú vị, 
          (b) giúp công chúng hiểu sự kiện/vấn đề khoa học trong bối cảnh, và
          (c) thực hiện chức năng "báo chí giám sát" mà chủ yếu là điều tra và phân tích các vấn đề khoa học gây tranh cãi.

Bạn là nhà báo tự do hay biên chế, một chủ biên hay một phóng viên, không quan trọng cho lắm. Hãy nhớ bạn là một nhà báo chuyên nghiệp, đang cung cấp một dịch vụ quan trọng cho xã hội. 

1.3 Tìm hiểu chủ biên và nơi sử dụng tin bài

Một đề tài tuyệt vời vẫn có thể không được chấp nhận nếu nó không phù hợp với nơi bạn muốn đăng hay phát sóng. Nhiều nhà báo khoa học mới vào nghề đề xướng lên chủ biên những chủ đề không thích hợp với tòa soạn. Trong hầu hết trường hợp, bạn có thể biết chủ đề nào phù hợp nếu xem kỹ các tin bài đã từng được đăng hoặc phát sóng trên ấn phẩm/kênh truyền hình liên quan.

Vì vậy, khi đã có đề tài, hãy tìm hiểu xem tòa soạn mà bạn nhắm đến trước nay đã đăng gì về đề tài này và các vấn đề liên quan. Họ xử lý chúng như thế nào? Họ chọn góc độ nào? Họ thể hiện chủ đề này dưới dạng tin tức đơn thuần hay qua những cuộc tranh luận?

Một việc quan trọng khác là tìm ra ai là chủ biên. Chủ biên (editor) là người phụ trách bài vở cho một mảng đề tài nào đó. Ở VN, chủ biên khoa học thường là trưởng ban khoa giáo các báo đài (hoặc thư ký tòa soạn ở các tờ tạp chí). Là phóng viên khoa học, bạn sẽ phải qua "cửa ải" quan trọng này, cho nên tìm hiểu kỹ họ trước sẽ rất có lợi. Họ sẽ nhiệt tình hơn nếu bạn biết họ thích gì, đã cho in hay phát sóng những gì trước đây.

Một khi bạn có một câu chuyện rõ ràng, hãy “gạ bài” lên chủ biên. Hãy giải thích tại sao đề tài này thích hợp và đáng đăng và bạn định tiếp cận nó như thế nào. Cung cấp một phác thảo ngắn, sẵn sàng tiếp nhận các gợi ý, và đảm bảo rằng bạn đồng thuận về cách triển khai. Trình bày trên điện thoại sẽ hiệu quả hơn qua emai . Nếu bạn gửi email trước khi gọi điện thoại,  chú ý  cách viết của mình (phải rõ ràng và súc tích, và kiểm tra cẩn thận lỗi chính tả) - thêm một chút nỗ lực lúc này có thể làm nên sự khác biệt lớn lúc sau.

Nếu có thể, hãy tạo một mối quan hệ làm việc tốt với chủ biên. Một khi bạn bắt đầu tìm kiếm và thẩm định thông tin, hãy cố giữ liên lạc với họ. Thông báo và cập nhật tình hình đến chủ biên, nhất là khi câu chuyện hay ý kiến ban đầu đã thay đổi. Nhưng hãy nhớ là chủ biên luôn bận rộn và thích những phóng viên không tạo thêm việc cho họ. Giữ mọi liên lạc ở mức tối thiểu.

Có hai “nguyên tắc vàng” quan trọng với các chủ biên. Hãy báo cho chủ biên nếu bạn không kịp nộp bài đúng hạn. Và chắc chắn rằng bạn viết đúng độ dài thỏa thuận. Nếu bạn có thông tin thêm, hãy để dành nó cho bài nối đuôi.

Hãy sẵn sàng chỉnh sửa bài sau khi chủ biên đã xem nó. Chủ biên có quan điểm riêng  của họ về một bài báo. Một số có thể muốn bạn điều chỉnh lại nội dung hoặc yêu cầu bạn bổ sung thêm. Tuy vậy, hãy giữ  cho bài viết truyền tải đúng thông điệp bạn muốn.

Tất nhiên, chủ biên cũng rất đa dạng: có người giỏi, thậm chí tuyệt vời, nhưng cũng có người kém. Làm việc với các chủ biên khác nhau sẽ dạy cho bạn rất nhiều. Đùng nản chí khi phải thảo luận và chỉnh sửa. Đây là những việc mà ai làm nội dung cũng gặp. Hãy chú ý tới những chỉnh sửa mà một chủ biên giỏi đã giúp  bạn – đaxb là cách tốt nhất để trở thành nhà báo có tay nghề cao.

(Còn nữa)

Nguồn: Tài liệu khóa học báo chí khoa học do WFSI và SciDev.net thực hiện.
Nguyên bản: Jan Lublinski
Chỉnh sửa và Việt hóa: TS. Nguyễn Đức An